Phát
hiện ung thư trước khi người bệnh xuất hiện triệu chứng là một trong những mục
tiêu quan trọng của y học hiện đại. Trong bối cảnh nhiều loại ung thư chỉ được
chẩn đoán khi bệnh đã tiến triển, những công nghệ có khả năng nhận diện dấu hiệu
ung thư thông qua một lần lấy máu đang thu hút sự quan tâm của giới nghiên cứu
và ngành y tế.
Một
trong những sản phẩm đáng chú ý trong lĩnh vực này là Galleri, xét nghiệm máu
do công ty công nghệ sinh học GRAIL phát triển. Công nghệ được giới thiệu có khả
năng tìm kiếm dấu hiệu liên quan đến hơn 50 loại ung thư chỉ từ một mẫu máu,
trong đó có nhiều loại hiện chưa có chương trình sàng lọc định kỳ.
Ngày
23/9/2026, hội đồng tư vấn của Cơ quan Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Mỹ (FDA)
đã bỏ phiếu khuyến nghị phê duyệt xét nghiệm Galleri. Đây được xem là bước tiến
quan trọng đối với công nghệ phát hiện nhiều loại ung thư cùng lúc. Tuy nhiên,
khuyến nghị của hội đồng chưa đồng nghĩa với việc FDA chính thức cấp phép lưu
hành sản phẩm.
Đáng
chú ý, chính các chuyên gia trong hội đồng tư vấn cũng bày tỏ sự thận trọng về
khả năng phát hiện ung thư ở giai đoạn sớm và lợi ích thực tế đối với bệnh
nhân. Những tranh luận này cho thấy khoảng cách giữa triển vọng công nghệ và bằng
chứng lâm sàng vẫn là vấn đề cần được làm rõ.
TÌM
KIẾM DẤU HIỆU UNG THƯ TỪ ADN TRONG MÁU
Galleri
thuộc nhóm xét nghiệm phát hiện sớm nhiều loại ung thư cùng lúc (Multi-Cancer
Early Detection – MCED), một lĩnh vực đang phát triển trong y học. Khác với các
xét nghiệm chẩn đoán thông thường, MCED hướng tới việc phát hiện tín hiệu nghi
ngờ ung thư trước khi người bệnh xuất hiện triệu chứng.
Điểm
đáng chú ý của công nghệ này là khả năng tìm kiếm dấu hiệu liên quan đến nhiều
loại ung thư trong cùng một lần lấy máu. Trong khi các chương trình sàng lọc hiện
nay chủ yếu tập trung vào một số bệnh như ung thư vú, ung thư cổ tử cung, ung
thư đại trực tràng và ung thư phổi, các xét nghiệm MCED có tham vọng mở rộng phạm
vi phát hiện sang nhiều loại ung thư khác.
Về
nguyên lý, Galleri tìm kiếm những đoạn ADN lưu hành trong máu có liên quan đến
tế bào ung thư. Khi ADN bị biến đổi do đột biến di truyền hoặc các yếu tố môi
trường, quá trình điều hòa phân chia tế bào có thể bị rối loạn, tạo điều kiện
cho tế bào tăng sinh mất kiểm soát và hình thành khối u.
Cụ
thể, Galleri nhận diện những dấu hiệu đặc trưng trên ADN, được gọi là các dấu ấn
methyl hóa (methylation markers). Đây là những biến đổi hóa học trên ADN có thể
cung cấp thông tin về hoạt động của tế bào và giúp phân biệt tín hiệu ADN liên
quan đến khối u với ADN từ tế bào bình thường.
Sau
khi phân tích mẫu máu, hệ thống sử dụng các thuật toán học máy để đưa ra kết quả
dương tính hoặc âm tính. Nếu phát hiện tín hiệu nghi ngờ, xét nghiệm còn có khả
năng dự đoán cơ quan mà khối u có thể bắt nguồn, giúp bác sĩ lựa chọn những bước
kiểm tra tiếp theo phù hợp hơn.
Tuy
nhiên, Galleri không phải là xét nghiệm chẩn đoán xác định ung thư. Một kết quả
dương tính chỉ cho thấy có tín hiệu đáng nghi ngờ và người bệnh cần tiếp tục thực
hiện các kiểm tra chuyên sâu để xác định có mắc ung thư hay không, cũng như loại
ung thư cụ thể.
TỶ
LỆ DƯƠNG TÍNH GIẢ THẤP, KHẢ NĂNG XÁC ĐỊNH NGUỒN GỐC KHỐI U CAO
Một
trong những ưu điểm được nhắc đến của Galleri là phạm vi phát hiện rộng. Xét
nghiệm hướng tới hơn 50 loại ung thư, trong đó có 12 loại chiếm gần 2/3 số ca tử
vong do ung thư tại Mỹ, bao gồm ung thư phổi và ung thư tuyến tụy.
Đây
là những bệnh có ý nghĩa đặc biệt trong sàng lọc bởi nhiều trường hợp chỉ được
phát hiện khi đã tiến triển. Một số loại ung thư hiện cũng chưa có phương pháp
sàng lọc định kỳ được khuyến nghị rộng rãi.
Bên
cạnh phạm vi phát hiện, Galleri còn được đánh giá tích cực về tỷ lệ dương tính
giả. Theo dữ liệu được công bố trong bài nghiên cứu, tỷ lệ này vào khoảng 0,5%,
tương đương một trường hợp dương tính giả trên 200 người được xét nghiệm.
Dương
tính giả là tình trạng xét nghiệm cho kết quả nghi ngờ ung thư trong khi người
được kiểm tra thực tế không mắc bệnh. Những trường hợp này có thể phải thực hiện
thêm các xét nghiệm, thậm chí sinh thiết hoặc thủ thuật xâm lấn, gây tốn kém và
tạo áp lực tâm lý cho người bệnh.
Để
so sánh, một số phương pháp sàng lọc ung thư hiện nay, chẳng hạn xét nghiệm
phân Cologuard trong phát hiện ung thư đại trực tràng, có tỷ lệ dương tính giả ở
mức khoảng 10%.
Một
chỉ số khác được quan tâm là giá trị dự báo dương tính (PPV), phản ánh xác suất
một người có kết quả dương tính thực sự mắc ung thư. Trong ba lần sàng lọc hàng
năm, Galleri ghi nhận giá trị PPV đạt 52%, nghĩa là hơn một nửa số kết quả
dương tính được xác nhận là ung thư.
Đặc
biệt, xét nghiệm có khả năng dự đoán cơ quan khởi phát ung thư với độ chính xác
tương đối cao. Trong một nghiên cứu trên 32.000 người Mỹ từ 50 tuổi trở lên được
thực hiện xét nghiệm Galleri, có 173 người, tương đương khoảng 0,5%, được chẩn
đoán mắc ung thư. Trong số này, xét nghiệm dự đoán chính xác loại ung thư ở 91%
trường hợp.
Khả
năng xác định nguồn gốc khối u có ý nghĩa đối với quá trình kiểm tra tiếp theo,
bởi bác sĩ có thể tập trung vào những cơ quan có nguy cơ thay vì phải tìm kiếm
dấu hiệu ung thư trên toàn bộ cơ thể.
Dù
vậy, những ưu điểm về tỷ lệ dương tính giả và khả năng dự đoán vị trí khối u
không đồng nghĩa với việc xét nghiệm có thể phát hiện hiệu quả ung thư ở giai
đoạn sớm.
BỎ
SÓT GẦN 80% TRƯỜNG HỢP UNG THƯ GIAI ĐOẠN SỚM
Mặc
dù có nhiều triển vọng, hạn chế lớn của Galleri nằm ở khả năng phát hiện ung
thư khi bệnh còn ở giai đoạn đầu. Đây cũng là tiêu chí quan trọng nhất để đánh
giá hiệu quả của một phương pháp sàng lọc ung thư.
Theo
Andrew Wolf, Giáo sư danh dự ngành Y tại Đại học Virginia (Mỹ), dữ liệu thử
nghiệm lâm sàng cho thấy, qua ba đợt sàng lọc hàng năm, Galleri chỉ phát hiện
được chưa đến 31% số trường hợp ung thư ở tất cả các giai đoạn, đồng nghĩa bỏ
sót khoảng 69% số ca mắc bệnh.
Đáng
chú ý hơn, tỷ lệ phát hiện ung thư giai đoạn sớm chỉ đạt 21% trong ba năm sàng
lọc, tức gần 80% trường hợp không được phát hiện ở giai đoạn này.
Trong
khi đó, khả năng điều trị thành công của nhiều loại ung thư phụ thuộc đáng kể
vào thời điểm phát hiện bệnh. Việc chẩn đoán khi khối u còn khu trú thường tạo
ra nhiều cơ hội điều trị hơn so với khi ung thư đã di căn hoặc tiến triển sang
giai đoạn muộn.
Một
vấn đề khác là Galleri chưa chứng minh được khả năng cải thiện kết quả sàng lọc
so với các phương pháp thông thường. Trong nghiên cứu được đề cập, tỷ lệ ung
thư giai đoạn sớm trong số các trường hợp được phát hiện ở nhóm thực hiện
Galleri đạt khoảng 60%, gần như tương đương với nhóm chỉ sử dụng các phương
pháp sàng lọc tiêu chuẩn.
Quan
trọng hơn, thử nghiệm lâm sàng chưa chứng minh được xét nghiệm có thể làm giảm
tỷ lệ mắc ung thư giai đoạn muộn trong thời gian ba năm theo dõi. Đây vốn là một
trong những mục tiêu chính của nghiên cứu.
Kỳ
vọng đặt ra là nếu có thể nhận diện ung thư trước khi xuất hiện triệu chứng,
người bệnh sẽ được điều trị sớm hơn, qua đó giảm nguy cơ bệnh tiến triển và tử
vong. Tuy nhiên, đến nay chưa có bằng chứng đủ thuyết phục để khẳng định
Galleri đạt được mục tiêu này.
Một
số dữ liệu cho thấy tỷ lệ ung thư giai đoạn 4 có xu hướng giảm vào năm thứ ba của
chương trình sàng lọc. Dù vậy, các nhà nghiên cứu cần thêm thời gian để xác định
liệu đây có phải là xu hướng thực sự và liệu nó có giúp giảm nguy cơ tử vong do
ung thư hay không.
Những
hạn chế này cũng đặt ra nguy cơ người bệnh chủ quan khi nhận kết quả âm tính,
trong khi xét nghiệm có thể đã bỏ sót tín hiệu ung thư. Vì vậy, kết quả âm tính
không thể được xem là bằng chứng khẳng định một người không mắc ung thư.
FDA
CÂN NHẮC LỢI ÍCH, CHƯA THỂ THAY THẾ SÀNG LỌC UNG THƯ
Việc
hội đồng tư vấn FDA khuyến nghị phê duyệt Galleri không đồng nghĩa công nghệ
này đã chứng minh được hiệu quả giảm nguy cơ tử vong do ung thư. Trong ba cuộc
bỏ phiếu, hội đồng nhất trí 10-0 về tính an toàn, bỏ phiếu 6-4 về hiệu quả và
7-2 (một thành viên không tham gia) về việc lợi ích của xét nghiệm lớn hơn rủi
ro.
Đáng
chú ý, một số thành viên đề nghị loại bỏ từ “sớm” khỏi tên gọi sản phẩm vì chưa
có đủ bằng chứng cho thấy Galleri phát hiện ung thư ở giai đoạn sớm nhất. Một
nghiên cứu cũng cho thấy khoảng 0,6% người thực hiện xét nghiệm phải trải qua
các thủ thuật chẩn đoán xâm lấn, dù không ghi nhận biến chứng nghiêm trọng.
Về
chi phí, người sử dụng hiện phải tự thanh toán 949 USD cho mỗi lần xét nghiệm.
Việc FDA phê duyệt cũng không đồng nghĩa bảo hiểm y tế sẽ chi trả, bởi Trung
tâm Dịch vụ Medicare và Medicaid (CMS) có quy trình đánh giá riêng.
Các
chuyên gia lưu ý Galleri không thể thay thế những phương pháp sàng lọc ung thư
đã được chứng minh hiệu quả, bao gồm sàng lọc ung thư đại trực tràng, ung thư
vú, ung thư cổ tử cung và ung thư phổi. Ngay cả khi lựa chọn xét nghiệm này,
người dân vẫn cần duy trì các chương trình sàng lọc định kỳ theo khuyến nghị của
cơ quan y tế.
Theo Giáo sư Andrew Wolf, triển vọng của
công nghệ mới cần được đánh giá bằng những bằng chứng lâm sàng cụ thể, đặc biệt
là khả năng phát hiện bệnh sớm, cải thiện kết quả điều trị và giảm tử vong do
ung thư.

