Nhân Kỳ họp thứ hai, Quốc hội Khóa XVI đang thảo luận và dự kiến biểu quyết thông qua dự thảo BLTTHS (sửa đổi) vào nửa cuối tháng 11/2026, Ban Biên tập Tạp chí Luật sư Việt Nam đã có cuộc trao đổi với LS.TS Phan Trung Hoài, Phó Chủ tịch LĐLSVN về một số nội dung góp ý, kiến nghị liên quan việc nâng cao vị thế và bảo đảm quyền và nghĩa vụ của luật sư trong dự thảo BLTTHS (sửa đổi).
LS. TS. Phan Trung Hoài, Phó Chủ tịch LĐLSVN.
Phóng viên (PV): Với tư cách đại diện LĐLSVN tham gia Ban Chỉ đạo xây dựng Hồ sơ Dự án BLTTHS và nhiều luật sư là thành viên Tổ Biên tập, ông nhận thức như thế nào về tác động của BLTTHS đối với sự phát triển đội ngũ luật sư Việt Nam và sự tham gia thực chất, hiệu quả của luật sư trong TTHS?
LS. TS Phan Trung Hoài: Qua nghiên cứu dự thảo BLTTHS (sửa đổi) trình Quốc hội, cơ quan chủ trì soạn thảo và cơ quan thẩm định đã có tiếp thu ở mức độ nhất định một số góp ý của LĐLSVN. Chúng tôi rất mừng khi Ủy ban Thường vụ Quốc hội đã ban hành Kết luận, trong đó nhấn mạnh cần tiếp thu ý kiến của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước nêu trong Thông báo số 01- TB/BCĐTW ngày 06/7/2026 là: “Việc sửa đổi BLTTHS cần được thực hiện đồng bộ với quá trình nghiên cứu, sửa đổi Bộ luật Hình sự và các luật liên quan, đặt trong tổng thể yêu cầu xây dựng Nhà nước pháp quyền XHCN Việt Nam, cải cách tư pháp, chuyển đổi số, hội nhập quốc tế, phòng chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực và khơi thông nguồn lực phát triển. Không tiếp cận sửa đổi BLTTHS chỉ như sửa đổi một số thủ tục mang tính kỹ thuật, mà phải hoàn thiện dựa trên các nguyên tắc nền tảng của pháp luật hiện đại. Công bằng, công khai, minh bạch, hiệu quả, nhân văn” .
Theo nhận thức của LĐLSVN, đây là một trong những đạo luật tố tụng cơ bản của nước ta, liên quan mật thiết đến các vấn đề đặc biệt quan trọng như sự vận hành của thể chế tư pháp và tố tụng, tác động trực tiếp đến hiệu quả cuộc đấu tranh phòng, chống tội phạm, bảo vệ quyền con người, quyền và lợi ích hợp pháp của cơ quan, tổ chức, cá nhân. Một trong những mục tiêu sửa đổi toàn diện BLTTHS và tinh thần kết luận của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước đã nêu, việc khẳng định vị trí, vai trò, việc đảm bảo các quyền và nghĩa vụ của người bào chữa, người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp có ý nghĩa rất quan trọng.
Bởi lẽ, quyền tự bào chữa, nhờ luật sư hoặc người khác bào chữa không chỉ là quyền hiến định, mà còn được coi là quyền tự do dân chủ trọng yếu trong các quyền tự do dân chủ của công dân, trở thành một nguyên tắc tố tụng căn bản phải được tôn trọng và triệt để thực hiện. Bộ Tư pháp khi kiểm điểm công tác bào chữa theo chỉ đạo của Chủ tịch Hồ Chí Minh vào năm 1956, đã nhấn mạnh xâm phạm đến quyền tự do bào chữa thì không thể nào thực hiện được các quyền tự do dân chủ khác, mặc nhiên thủ tiêu các quyền tự do đó. Nếu người bị tạm giữ, bị can, bị cáo không được sử dụng đầy đủ quyền bào chữa thì không gọi là có công lý.
Nguyên Thủ tướng Chính phủ Phạm Minh Chính làm việc với Thường trực Liên đoàn luật sư Việt Nam ngày 21/4/2022.
Từ chiến lược cải cách tư pháp và chiến lược phát triển nghề luật sư ở Việt Nam, cải cách tư pháp hình sự đang là một trong những nội dung quan trọng của cải cách tư pháp nhằm mục tiêu xây dựng Nhà nước pháp quyền XHCN ở Việt Nam. Đòi hỏi của công dân và xã hội đối với các cơ quan tư pháp ngày càng cao, thông qua việc thực hiện chức năng xã hội của mình, đội ngũ luật sư phải thực sự là chỗ dựa của nhân dân trong việc hỗ trợ, tư vấn về mặt pháp lý nhằm bảo vệ công lý, quyền con người, đồng thời là công cụ hữu hiệu bảo vệ pháp luật, đấu tranh có hiệu qủa với các loại tội phạm và vi phạm pháp luật. Cùng với dự thảo Luật Luật sư, BLTTHS (sửa đổi) được ban hành sẽ tác động trực tiếp đến sự phát triển của đội ngũ luật sư Việt song hành cùng đất nước bước vào kỷ nguyên mới.
PV: Ông có ý kiến như thế nào về một số kết quả và vướng mắc, khó khăn từ quy định trong BLTTHS ảnh hưởng đến hiệu quả tham gia của luật sư trong TTHS?
LS. TS. Phan Trung Hoài: Kể từ khi BLTTHS năm 2015, có hiệu lực từ năm 2017 (sửa đổi, bổ sung năm 2021, 2024 và 2025) đến nay, có thể nói, diện mạo đời sống tố tụng ở Việt Nam đã có những bước chuyển rất quan trọng, có được khuôn khổ pháp lý tạo nền tảng cho các chủ thể thực hiện các chức năng cơ bản của TTHS là chức năng buộc tội, chức năng gỡ tội và chức năng xét xử.
Trong một chừng mực nhất định, hoạt động hành nghề luật sư đã góp một phần quan trọng trong cuộc đấu tranh chống và phòng ngừa tội phạm, có vai trò ngày càng đậm nét trong quá trình dân chủ hóa hoạt động tố tụng, góp phần bảo vệ công lý, sự thật khách quan của các vụ án, bảo vệ lợi ích Nhà nước, bảo vệ quyền con người, quyền và lợi ích hợp pháp của các chủ thể xã hội. Nhiều luật sư đã tham gia từ giai đoạn điều tra, nghiên cứu hồ sơ, thu thập tài liệu, chứng cứ, tham gia tranh tụng tại phiên tòa, qua đó góp phần nâng cao chất lượng hoạt động tranh tụng và góp phần vào quá trình hình thành phán quyết của Tòa án dựa trên quy định của pháp luật. Trong nhiều vụ án, ý kiến của luật sư bào chữa đã được Hội đồng xét xử xem xét, ghi nhận trong quá trình nghị án và ban hành bản án, quyết định theo quy định của pháp luật. Việc tôn trọng và xem xét các ý kiến tranh tụng tại phiên tòa cho thấy nguyên tắc tranh tụng trong xét xử ngày càng được quan tâm bảo đảm trong thực tiễn, qua đó góp phần nâng cao chất lượng hoạt động xét xử và củng cố niềm tin của nhân dân đối với hoạt động tư pháp.
Tuy nhiên, theo báo cáo của các cơ quan tiến hành tố tụng, từ năm 2007 đến tháng 9/2025, số luật sư tham gia trong giai đoạn điều tra là 183.180/1.326.377 vụ án (đạt 13,81%). Trong giai đoạn tố tụng tại Tòa án, tỉ lệ luật sư tham gia tố tụng cao nhất ở giai đoạn xét xử phúc thẩm với 117.399/527.374 vụ án có luật sư tham gia (đạt 22,26%); giai đoạn xét xử sơ thẩm với 406.778/5.026.403 vụ án có luật sư tham gia (đạt 8,1%); giai đoạn giám đốc thẩm, tái thẩm có 169/14.979 vụ án có luật sư tham gia (đạt 1,12%), trong khi gần như 100% các luật sư tham gia đầy đủ và tích cực các vụ án yêu cầu chỉ định.
Nguyên nhân tỉ lệ luật sư tham gia TTHS còn thấp, bên cạnh số liệu thống kê có thể chưa thống nhất do chưa có sự kết nối cơ sở dữ liệu dùng chung của các cơ quan THTT, có một phần xuất phát do một số quy định của BLTTHS hiện hành chưa thật sự tháo gỡ các vướng mắc, khó khăn trong quá trình tham gia TTHS của luật sư. Bên cạnh nhận thức của một số cơ quan và người tiến hành tố tụng chưa đầy đủ về vị trí, vai trò của luật sư là một chủ thể quan trọng thực hiện chức năng cơ bản của TTHS là chức năng gỡ tội, cũng cần thẳng thắn nhìn nhận là chất lượng tham gia tố tụng của luật sư còn có những mặt hạn chế.
Qua thực tiễn thi hành BLTTHS, một số quy định trong BLTTHS hiện hành chưa phản ánh và thể hiện được sự bình đẳng về chức năng tố tụng giữa luật sư với người tiến hành tố tụng; còn nhiều rào cản về thủ tục hành chính thông qua việc đăng ký bào chữa, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp.
Mặc dù, BLTTHS 2015 và các Thông tư hướng dẫn của Bộ trưởng Bộ Công an đã thể hiện quan điểm và quy định rất cụ thể và minh bạch, nhưng trong thực tiễn thi hành, việc gặp, hỏi người bị buộc tội; đảm bảo sự có mặt khi lấy lời khai người bị tạm giữ và khi hỏi cung bị can theo quy định tại Điểm (a), (b), (c) và (d) Khoản 1 Điều 73 BLTTHS còn gặp nhiều vướng mắc, khó khăn. BLTTHS hiện hành không có quy định cho phép người bào chữa được tiếp xúc riêng và nội dung thông tin trao đổi với người bị tạm giữ, bị can trong Trại tạm giam trong giai đoạn điều tra (trừ các vụ án xâm phạm an ninh quốc gia) được bảo mật; chưa quy định sự tham gia của luật sư trong một số hoạt động điều tra như đối chất, nhận dạng, nhận biết giọng nói và một số hoạt động điều tra khác. BLTTHS cũng chưa quy định thể thức thu thập chứng cứ của luật sư, cũng như cơ chế bảo đảm cho việc các cơ quan có liên quan hỗ trợ, cung cấp tài liệu, chứng cứ theo yêu cầu của luật sư, cơ chế và hình thức xử lý nếu có vi phạm quyền bào chữa.
Tòa án nhân dân TP. Hà Nội xét xử sơ thẩm một vụ án về đấu thầu thuộc diện theo dõi của Ban chỉ đạo Trung ương về phòng, chống tham nhũng, tiêu cực, lãng phí.
Trong thời gian từ 2022 đến 2026, LĐLSVN đã tiếp nhận 218 đơn, thư của luật sư phản ánh tập trung về khó khăn về thủ tục tham gia tố tụng, hạn chế tiếp xúc bị can/bị cáo, dấu hiệu cản trở hành nghề. Trong đó có 23 trường hợp gặp khó khăn liên quan tới cấp thông báo bào chữa/người bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp; 19 trường hợp luật sư gặp khó khăn trong việc tiếp xúc với bị can/bị cáo; 12 trường hợp phản ánh có dấu hiệu cản trở hoạt động hành nghề; 03 đơn thư phản ánh tình trạng luật sư bị đương sự đe dọa, hành hung; 84 trường hợp có các yêu cầu bảo vệ khác. Những khó khăn trong giai đoạn điều tra nêu trên tuy không phải là phổ biến, nhưng rất cần được BLTTHS (sửa đổi) tháo gỡ.
Trong giai đoạn truy tố và xét xử, việc bảo đảm thực hiện nguyên tắc tranh tụng còn những mặt hạn chế do thời lượng và việc xét hỏi vẫn tập trung vào vai trò của Thẩm phán chủ tọa phiên tòa, chưa có cơ chế để Kiểm sát viên “đối đáp đến cùng” từng ý kiến của bị cáo, người bào chữa. BLTTHS hiện hành chưa có quy định về sự tham gia của luật sư trong một số hoạt động điều tra; thiếu vắng việc hỗ trợ pháp lý cho người bị kết án trong thủ tục thi hành án tử hình, xét tha tù trước thời hạn có điều kiện, xóa án tích (Điều 367, 368 chương XXIV BLTTHS); sự tham gia bắt buộc của luật sư trong phiên tòa giám đốc thẩm, tái thẩm; thủ tục xem xét lại quyết định của Hội đồng Thẩm phán Toà án nhân dân Tối cao (TANDTC) theo yêu cầu của Ủy ban Thường vụ Quốc hội, kiến nghị của Ủy ban Tư pháp Quốc hội, Viện trưởng VKSNDTC, đề nghị của Chánh án TANDTC…
PV: Ông có ý kiến gì về cách thiết kế về vị trí, vai trò của luật sư trong mối quan hệ với các chủ thể người tiến hành tố tụng?
LS. TS. Phan Trung Hoài: Trước hết, tôi nghĩ việc thiết kế về địa vị pháp lý của người bào chữa, người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp cho bị hại, đương sự; người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp cho người bị tố giác, bị kiến nghị khởi tố là người tham gia tố tụng được quy định tại Khoản 17, 18 và 19 Điều 59 Chương IV dự thảo BLTTHS là không hợp lý về kỹ thuật lập quy. Bởi lẽ BLTTHS hiện hành và dự thảo BLTTHS (sửa đổi) đã dành riêng Chương V là chương quy định riêng về bào chữa, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của bị hại, đương sự.
Xét về bản chất thì chức năng gỡ tội tồn tại độc lập và đối trọng với chức năng buộc tội như một tất yếu khách quan tự thân của TTHS. Về nhận thức, cần xem xét địa vị pháp lý của luật sư là một chủ thể tư pháp có vị thế độc lập và bình đẳng về chức năng cơ bản của TTHS trong sự vận hành thống nhất của thể chế tư pháp. Trong điều kiện đất nước bước vào kỷ nguyên mới và yêu cầu của chiến lược cải cách tư pháp theo các Nghị quyết của Đảng, đội ngũ luật sư đã được nhìn nhận có vai trò quan trọng trong quá trình tranh tụng và tư vấn pháp luật, là những người được đào tạo và hành nghề chuyên nghiệp dựa trên pháp luật và Bộ Quy tắc đạo đức và ứng xử nghề nghiệp luật sư. Trong xã hội, luật sư có sứ mệnh bảo vệ Hiến pháp và pháp luật, bảo vệ lợi ích quốc gia, dân tộc, bảo vệ quyền con người, quyền và lợi ích hợp pháp cho cơ quan, tổ chức, cá nhân, đảm bảo việc thực thi pháp luật được đúng đắn, bảo vệ công lý, góp phần phát triển kinh tế, xây dựng xã hội dân chủ, công bằng, văn minh. Có thể khẳng định, tiêu chuẩn của luật sư và giá trị của hoạt động nghề nghiệp luật sư không khác gì những người tiến hành tố tụng hoặc các chức danh tư pháp khác.
Do đó, theo LĐLSVN, cần tách các Khoản 17, 18 và 19 Điều 59 Chương IV quy định về người bào chữa, người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp cho bị hại, đương sự, người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp cho người bị tố giác, bị kiến nghị khởi tố, chuyển sang Chương V có tên gọi chung là “bào chữa, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của bị hại, đương sự”.
Các luật sư bào chữa vụ án Ngân hàng TMCP SCB tại phiên tòa phúc thẩm.
PV: Về phần mình, LĐLSVN mong muốn, đề đạt những nội dung trọng tâm cụ thể nào đến các Đại biểu Quốc hội khi thảo luận và biểu quyết thông qua dự thảo BLTTHS (sửa đổi) lần này?
LS. TS. Phan Trung Hoài: Việc sửa đổi, bổ sung các quy định về bảo đảm quyền bào chữa phải góp phần nâng cao vị thế và bảo vệ các quyền và lợi ích hợp pháp của luật sư trong đời sống và trong hoạt động tố tụng; gia tăng phạm vi, quyền hạn, trách nhiệm trong quá trình tham gia TTHS, trên cơ sở quy định các trình tự, thủ tục một cách cụ thể, rõ ràng, minh bạch, dễ hiểu, đảm bảo tính khả thi, tạo điều kiện cho việc hành nghề được thuận lợi, thực hiện đầy đủ quyền và nghĩa vụ của luật sư trong quá trình TTHS. Trong điều kiện mô hình TTHS của nước ta hiện nay, việc đảm bảo cho ba chức năng buộc tội, bào chữa và xét xử cần được quán triệt và thực thi đầy đủ, nếu thiếu đi bất cứ yếu tố nào, phá vỡ sự cân bằng trong TTHS thì đều dẫn đến không thực hiện được mục tiêu cơ bản của BLTTHS đề ra.
Để nâng cao vị thế, vai trò và tính tích cực, chủ động bảo vệ các quyền và lợi ích hợp pháp của luật sư trong quá trình tham gia TTHS, cần kết hợp và thực hiện đúng đắn chức năng xã hội của luật sư là góp phần bảo vệ công lý, bảo vệ lợi ích quốc gia, dân tộc, quyền và lợi ích hợp pháp của cá nhân, cơ quan, tổ chức, góp phần phát triển kinh tế, xây dựng xã hội dân chủ, công bằng, văn minh. Tinh thần và nội dung của các kiến nghị sửa đổi, bổ sung của LĐLSVN thời gian qua nhấn mạnh đến việc đề cao vai trò của đội ngũ luật sư chuyên nghiệp, góp phần giải tỏa những khó khăn, vướng mắc trong thi hành BLTTHS những năm qua, đồng thời xóa bỏ tư tưởng sai lệch, tách rời sự vận hành của chế định luật sư ra khỏi sự vận hành thống nhất của các chủ thể thực hiện chức năng buộc tội và chức năng xét xử. Quan trọng nhất là đảm bảo sự hài hòa và phối hợp chặt chẽ giữa các chủ thể trong TTHS nhằm thực hiện đúng đắn trách nhiệm, quyền hạn, nghĩa vụ, cố gắng không để thành phần nào bị ảnh hưởng, lấn át khi thực hiện các chức năng tố tụng theo quy định pháp luật.
Trên tinh thần đó, LĐLSVN mong muốn cơ quan chủ trì soạn thảo, cơ quan thẩm định, các Đại biểu Quốc hội khi thảo luận và biểu quyết thông qua, quan tâm xem xét một số nội dung cần đưa vào dự thảo BLTTHS (sửa đổi) như sau:
Một là, bên cạnh cơ chế bảo vệ người có thẩm quyền tiến hành tố tụng được quy định tại Điều 17 dự thảo, đề nghị bổ sung Điều 19 dự thảo nội dung: Nghiêm cấm cá nhân, cơ quan, tổ chức có hành vi cản trở hoạt động hành nghề của luật sư. Cá nhân, cơ quan, tổ chức có hành vi cản trở hoạt động của người bào chữa phải chấm dứt ngay hành vi vi phạm, tùy theo tính chất, mức độ vi phạm bị xử lý kỷ luật, xử lý vi phạm hành chính hoặc bị truy cứu trách nhiệm hình sự; nếu gây thiệt hại thì phải bồi thường theo quy định của pháp luật”.
Hai là, đề nghị sửa đổi, bổ sung thêm một số quyền của người bào chữa tại Khoản 1 Điều 77 của dự thảo: (1) Gặp riêng, hỏi người bị buộc tội không bị hạn chế thời gian, số lần trong giờ làm việc trong các giai đoạn tố tụng, trừ trường hợp vụ án xâm phạm an ninh quốc gia; gặp người bị tố giác, bị kiến nghị khởi tố, bị hại, đương sự; (2) Được bảo đảm bí mật thông tin trao đổi giữa người bào chữa với người bị bắt, tạm giữ, tạm giam, trừ trường hợp nghĩa vụ tố giác tội phạm theo quy định của Bộ luật Hình sự; (3) Được miễn trừ trách nhiệm hình sự, dân sự, hành chính đối với những phát ngôn thiện chí khi bào chữa bằng lời nói hoặc bằng văn bản trong quá trình hành nghề, phù hợp quy định của pháp luật, trừ trường hợp đưa ra ý kiến gây nguy hại đến an ninh quốc gia, cố ý vu khống người khác, cung cấp hồ sơ, tài liệu mang tính chất giả mạo hoặc gây rối nghiêm trọng nội quy phiên tòa.
Ba là, bên cạnh khoản 4 Điều 82 dự thảo đã tiếp thu đề xuất của LĐLSVN là “trường hợp đủ diều kiện thì cập nhật thông tin đăng ký trên hệ thống quản lý án hình sự và thông báo cho người bào chữa”, LĐLSVN đề nghị bổ sung: “Việc đăng ký bào chữa theo phương thức trực tiếp hoặc phương thức gián tiếp thông qua hệ thống đăng ký điện tử của cơ quan tiến hành tố tụng thông qua cấp mã số đăng ký; được kết nối cơ sở dữ liệu với cơ sở giam giữ và các cơ quan có liên quan” nhằm tháo gỡ rào cản về thủ tục hành chính và liên thông các giai đoạn tố tụng.
Nguyên Chủ tịch nước Lương Cường trao tặng quà kỷ niệm 80 năm Ngày Truyền thống Luật sư Việt Nam.
Bốn là, đề nghị bổ sung về sự tham gia bắt buộc (thay vì là “xét thấy cần thiết”) của người bào chữa, người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp cho người bị buộc tội, bị hại, đương sự trong thủ tục thi hành án tử hình, xét tha tù trước thời hạn có điều kiện, xóa án tích (Chương XXV dự thảo); thủ tục xem xét lại bản án có hiệu lực pháp luật theo trình tự giám đốc thẩm (Chương XXVI dự thảo), tái thẩm (Chương XXVII dự thảo); thủ tục xem xét lại quyết định của Hội đồng Thẩm phán TANDTC (Chương XXVIII dự thảo)…
Năm là, đề nghị bổ sung trình tự, thủ tục để mở rộng phạm vi không khởi tố, phạm vi người có hành vi phạm tội được miễn trách nhiệm hình sự và thủ tục “tạm hoãn truy cứu trách nhiệm hình sự” nhằm thể chế hóa các chính sách mới, trong đó quy định rõ vai trò của người bào chữa (trong đó luật sư là chủ thể chính yếu) tham gia vào các trình tự, thủ tục này. Dự thảo BLTTHS đã bổ sung thủ tục đối với trường hợp người phạm tội tự nguyện nhận tội, nhận hình phạt và nguyên tắc phân hóa xử lý khoan hồng trong TTHS, cần quy định về sự tham gia và có chữ ký của người bào chữa trong Biên bản nhận tội, nhận hình phạt là bắt buộc. Việc bổ sung quy định này là cơ chế giám sát thiết yếu nhằm bảo đảm tính tự nguyện, khách quan của lời nhận tội, nhận hình phạt của bị can, bị cáo, qua đó phòng ngừa và chống lại các hành vi bức cung, nhục hình, đồng thời nội luật hóa tinh thần của Công ước chống tra tấn (CAT) mà Việt Nam là thành viên.
PV: Trân trọng cám ơn ông.
